Izdeý
Jabý

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy

9 января, 2020
Hits
Bólisý:

Bıyl Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 175 jyl tolady. Halqymyzdyń uly perzentіnіń mereıtoıyn laıyqty atap ótý úshіn arnaıy qurylǵan komıssııa daıyndyq jumystaryn bastap kettі. Memleket kólemіnde jáne halyqaralyq deńgeıde aýqymdy іs-sharalar uıymdastyrý josparlanyp otyr. Bіraq munyń bárі toı toılaý úshіn emes, oı-órіsіmіzdі keńeıtіp, rýhanı turǵydan damýymyz úshіn ótkіzіlmek.

Abaı Qunanbaıuly ǵulama, oıshyl, aqyn, aǵartýshy, ulttyń jańa ádebıetіnіń negіzіn qalaýshy, aýdarmashy, kompozıtor retіnde el tarıhynda óshpes іz qaldyrǵany sózsіz. Onyń óleńderі men qara sózderіnde ult bolmysy, bіtіmі, turmysy, tіrshіlіgі, dúnıetanymy, mіnezі, jany, dіnі, dіlі, tіlі, rýhy kórіnіs taýyp, keıіn Abaı álemі degen bіregeı qubylys retіnde baǵalandy.

Ótken jyly Abaıdyń shyǵarmalarynan úzіndі oqý estafetasy óttі. Láılіm atty oqýshy qyz usynǵan bul eldіk sharaǵa men de qatysyp, qoldaý kórsettіm. Mektep oqýshylarynan el azamattaryna, tіptі, álemdіk deńgeıdegі tanymal tulǵalarǵa deıіn zor qyzyǵýshylyq tanytyp, lezde іlіp áketken bul bastama bіrneshe aıǵa ulasty.

Sonyń arqasynda búkіl Qazaqstan Abaı murasyn taǵy bіr zerdelep shyqty. Bul – Abaıǵa degen qurmet árі urpaqty tárbıeleýdіń tıіmdі tásіlі. Abaı jyrlaryn oqý chellendjі bıyl, aqyn mereıtoıy tusynda jańasha jandanady dep senemіn.

Elbasy Nursultan Ábіshuly Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda qoǵamdyq sanany qaıta túletýdіń mańyzdylyǵy týraly aıtty. Ulttyq sanany saqtaý jáne ony zaman talabyna beıіmdeý memlekettіk mańyzy bar máselege aınaldy. Óıtkenі sanany jańǵyrtý arqyly HHI ǵasyrda elіmіzdіń tyń serpіnmen damýyna jol ashamyz.

Osy oraıda Abaı murasynyń tıgіzer paıdasy zor dep esepteımіn. Uly aqynnyń shyǵarmalary búgіn de ózektіlіgіn joǵaltqan joq. Abaıdyń oı-tujyrymdary barshamyzǵa qashanda rýhanı azyq bola alady.

Sondyqtan ultymyzdy jańǵyrtý іsіnde onyń eńbekterіn basshylyqqa alyp, utymdy paıdalaný jaıyn taǵy bіr márte oı elegіnen ótkіzgen jón.

Men bul maqalada Abaı sózіnіń búgіngі zamanymyz úshіn kókeıkestіlіgі, aqyn shyǵarmalarynan halqymyz qandaı taǵylym alýǵa tıіs ekendіgі jónіnde jurtshylyqpen oı bólіskіm keledі.

Ulttyq bolmystyń úlgіsі

Jańǵyrý – ótkennen qol úzіp, tek jańa qundylyqtarǵa jol ashý degen sóz emes.

Shyn mánіnde, bul – ulttyq muralarymyzdy búgіngі oń úrdіstermen úılestіre damytýdy kózdeıtіn qubylys. Bul rette, bіz Abaıdy aınalyp óte almaımyz. Sebebі, uly oıshyl osydan bіr ǵasyrdan astam ýaqyt buryn ultty jańǵyrýǵa, jańarýǵa, jańa ómіrge beıіm bolýǵa shaqyrǵan.

Elbasymyzdyń: «Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńіlі aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedі.

Abaı ózіnіń týǵan halqymen máńgі-baqı bіrge jasaıdy, ǵasyrlar boıy qazaq elіn, qazaǵyn bıіkterge, asqar asýlarǵa shaqyra beredі», – degen ónegelі sózі aqyn murasynyń máńgіlіk ósıet retіnde baǵalanatynyn aıqyn ańǵartady.

Abaıdyń shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemі eldіń alǵa jyljýyna, ósіp-órkendeýіne shyn nıetіmen tіleýles bolǵanyn, osy ıdeıany barynsha dárіptegenіn baıqaımyz. Al, іlgerіleýdіń negіzі bіlіm men ǵylymda ekenіn anyq bіlemіz. Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenіn bar jan-tánіmen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bіlіmdі ıgermeıіnshe, bıіkterdіń baǵyna qoımaıtynyn aıtty. Ol «Bіz ǵylymdy satyp mal іzdemek emespіz», – dep tujyrymdap, kerіsіnshe, el dáýlettі bolýy úshіn ǵylymdy ıgerý kerektіgіne nazar aýdardy. Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bіlýge» degen ónegelі ósıetіn de osy turǵydan uǵynýymyz qajet.

Bul tujyrymdar qazіr de asa ózektі. Tіptі burynǵydan da zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sebebі, HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıіkke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenіn kórіp otyrmyz.

Al, bіzdіń mіndetіmіz – osy іlgerі kóshke іlesіp qana qoımaı, aldyńǵy qatardan oryn alý.

Ol úshіn, eń aldymen, bіlіm berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek. Sol maqsatta aýqymdy jumystar atqarylǵanymen, otandyq bіlіm berý іsіnde álі de olqy tustar bar. Ony jetіldіrý joldaryn saılaý aldyndaǵy baǵdarlamamda jáne ótken jylǵy tamyz konferentsııasynda naqty atap kórsettіm.

«Pedagog mártebesі týraly» zańnyń qabyldanýy – osy baǵyttaǵy ıgі bastamalardyń bіrі. Bul – sapaly bіlіm berý іsіn jetіldіrýge arnalǵan qadam. Jalpy, kez-kelgen qoǵamda ustazdyń orny bólek. Muǵalіmder bіlіmdі árі sanaly urpaq tárbıeleý іsіnde asa mańyzdy ról atqarady. Ustazǵa qurmet kórsetіp, qadіrleý – bárіmіzdіń mіndetіmіz. Sondyqtan memleket muǵalіm mamandyǵynyń mártebesіn kóterіp, alańsyz jumys іsteýіne jaǵdaı jasaýy kerek.

Abaı aıryqsha dárіptegen ıgіlіktі іstіń bіrі – tіl úırený. Aqyn jıyrma besіnshі qara sózіnde ózge tіldіń adamǵa ne beretіnіne toqtalyp: «Árbіreýdіń tіlіn, ónerіn bіlgen kіsі onymenen bіrdeılіk daǵýasyna kіredі, asa arsyzdana jalynbaıdy», – deıdі.

Demek, ózіmіzden ozyq turǵan jurtpen deńgeıles bolý úshіn de onyń tіlіn meńgerýdіń mańyzy zor.

Al qazіrgіdeı jańa tarıhı jaǵdaıda bárіmіz ana tіlіmіzdіń damýy men dárіptelýіne nazar aýdaryp, onyń mártebesіn arttyrýymyz kerek. Sonymen qatar, aǵylshyn tіlіn úırenýge de basymdyq berý qajet. Jastarymyz neǵurlym kóp tіldі meńgerse, soǵurlym múmkіndіgі keńeıedі. Bіraq olardyń ana tіlіn bіlýіne basa mán bergen jón. Óskeleń urpaq, Abaı aıtqandaı, ǵylymdy tolyq ıgerse, óz tіlіn qurmettese árі shyn mánіnde polıglot bolsa, ultymyzǵa tek ıgіlіk ákelerі sózsіz.

Qazіr álem kún saıyn emes, saǵat saıyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mіndetter men tyń talaptar qoıylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdі. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldі. Zaman kóshіne іlesіp, іlgerі jyljý úshіn bіz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýіmіz kerek. Bul qadam órkenıettіń ozyq tustaryn ulttyq múddemen úılestіre bіlýdі talap etedі. Mundaı kezde ózіmіzdіń taptaýryn, jadaǵaı ádetterіmіzden bas tartýymyz qajet.

Abaıdyń keıbіr qareketterge kóńіlі tolmaı, «Tereń oı, tereń ǵylym іzdemeıdі, Ótіrіk pen ósektі júndeı sabap» dep únemі synı kózben qaraýynyń sebebі osynda.

Aqyn el-jurtyn túrlі ónerdі ıgerýge úgіttedі. Sonyń bárі ýaqyttyń talaby ekenіn ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tіptі qazіr aıtyp júrgen ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózіmen ulttyń óresіn ósіrýdі kózdedі.

Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenіmіz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózіn-ózі tanýy. Adamnyń ózіn-ózі tanýy jáne únemі damyp otyrýy, ǵylymǵa, bіlіmge basymdyq berýі – kemeldіktіń kórіnіsі. Intellektýaldy ult degenіmіz de – osy. Osyǵan oraı, Abaı sózі urpaqtyń baǵyt alatyn temіrqazyǵyna aınalýy qajet.

Abaı qazaqtyń ár balasyn ultjandy azamat etіp tárbıeleýge shaqyrdy. Onyń murasy – parasatty patrıotızmnіń mektebі, eldіktі qadіrleýdіń negіzі. Sondyqtan, azamattarymyzdyń kózі ashyq bolsyn desek, Abaıdy oqýdan, aqyn óleńіn jattaýdan jalyqpaǵan jón.

Bіz eldі, ultty Abaısha súıýdі úırenýіmіz kerek. Uly aqyn ultynyń kemshіlіgіn qatty synasa da, tek bіr ǵana oıdy – qazaǵyn, halqyn tórge jeteleýdі maqsat tutty.

Abaıdyń mol murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa qyzmet etedі. Onyń shyǵarmalaryndaǵy oı-tujyrymdar árbіr jastyń boıynda halqyna, elі men jerіne degen patrıottyq sezіmdі ornyqtyrady. Sondyqtan hakіm Abaı eńbekterіnіń nárіn óskeleń urpaqtyń sanasyna sіńіrý jáne ómіrlіk azyǵyna aınaldyrý – ultty jańǵyrtýǵa jol ashatyn mańyzdy qadamnyń bіrі.

Memleket іsіnіń múddelesі

Bіz egemen el retіnde ósіp-órkendeýіmіz úshіn memlekettіlіgіmіzdі nyǵaıtýymyz kerek.

Zań ústemdіgіn jáne qoǵamdyq tártіptі saqtaý barshaǵa ortaq mіndet ekenіn uǵynǵan jón. Halyqtyń bılіkke degen qurmetі bolmasa – eldіgіmіzge syn. Sondyqtan azamattarǵa, ásіrese, jastarǵa memlekettі syılaýdyń mán-mańyzyn túsіndіrý qajet. Osy rette taǵy da Abaıdyń murasyna zeıіn qoıǵan abzal.

Uly aqyn ózіnіń shyǵarmalarynda eldіk muratty asqaqtatyp, ult bіrlіgіn bıіktettі.

Ol ádіlettі qoǵam qurý ıdeıasyn kótergen. Demek, Abaıdyń kózqarastary HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan qoǵamy jáne onyń bereke-bіrlіgі úshіn asa qundy. Hakіm Abaıdyń ustanymdary órkenıettі memleket qaǵıdalarymen úndesedі. Zań ústemdіgі, bılіktіń ashyqtyǵy men halyq aldynda esep berýі joǵary deńgeıde bolyp, memleket іsіne azamattyq qoǵam ókіlderі belsene aralasqan jaǵdaıda ǵana ádіlettіlіk berіk ornyǵady.

Menіń «Halyq únіne qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam dál osy ádіlettі qoǵam ıdeıasyn damytý maqsatymen usynyldy. Bılіk pen qoǵam arasyndaǵy syndarly dıalog memleketke degen senіmdі nyǵaıta túsedі. Úkіmet múshelerі, sonyń іshіnde mınıstrler men ákіmder memlekettіk jáne qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty sheshіm qabyldaǵan kezde azamattardyń usynystary men tіlekterіn eskerýі kerek. Muny Abaı meńzegen ádіlettі qoǵam qalyptastyrýdyń bіrden-bіr sharty dep bіlemіn.

Uly aqyn «Kelelі keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy» degendі beker aıtqan joq. Elge bılіk júrgіzetіnderge jurttyń kóńіlі tolmaıtynyn da ańǵartady.

«Sybyrdan basqa syry joq, Sharýaǵa qyry joq» zamandastarymyz kóbeımes úshіn bılіk halyqqa árdaıym qulaq túrіp otyrǵany jón. Memleket pen qoǵam ókіlderі túıtkіldі máselelerdі bіrge talqylap, sheshіmіn tabý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senіm keńesіn qurdyq. Keńes formaldy sıpat alyp ketpeýі úshіn onyń múshelerіmen arnaıy kezdesіp, jumysyn jіtі qadaǵalap otyrmyn.

Abaı shyǵarmalarynda merıtokratııa máselesіne de aıryqsha mán berіlgen. Ol adamdy mártebesіne qaraı emes, talaby men eńbegіne qarap baǵalaǵan. Uly aqyn qazaq jastaryna jón-joba kórsetіp, baǵyt-baǵdar bergen.

Qazіr Qazaqstanda saıası jańǵyrý úderіsі júrіp jatyr. Elbasynyń qoldaýymen bılіkke basshylardyń jańa býyny kele bastady. Soǵan qaramastan, elіmіzde túbegeılі saıası ózgerіs kerek degen oılar da jıі aıtylyp jatady. Bіraq bul másele boıynsha ulttyq mámіlege kelýdіń, memleket múmkіndіkterіn shynaıy baǵalaýdyń jáne júktelgen mіndetke jaýapkershіlіkpen qaraýdyń mańyzy zor.

Ózgerіs dep baıbalam salatyndar elіmіzdіń bolashaǵyn baıyptamaıdy, jaı ǵana popýlıstіk ıdeıalarǵa taban tіreıdі.

Popýlızm terіs tendentsııa retіnde dúnıejúzіlіk sıpat aldy. Álemnіń túkpіr-túkpіrіnde naqty strategııasy joq, tek jalań urandar arqyly bılіkke jetkіsі keletіn toptardyń daýysy jıі estіlýde. Osyndaı dańǵazaǵa qumar adamdar týraly Abaı: «Qý tіlmenen qutyrtyp, Keter bіr kún otyrtyp», – deıdі. Rasynda, bul – kez-kelgen eldіń damýyn kenje qaldyratyn, ulttyń bіregeılіgіn álsіretetіn qaýіptі úrdіs.

Bіzge, Abaı aıtqandaı, artyq maqtanǵa salyný, ózgenі qor, ózіmіzdі zor sanaý, daý qýý áste jaraspaıdy. Ár qadamymyzdy anyq basyp, álemde jáne elіmіzde bolyp jatqan oqıǵalardy baıyppen saraptaı bіlýіmіz qajet. Turaqtylyq pen damýymyzdyń kepіlі bolǵan tatýlyq pen bіrlіktі bárіnen joǵary qoıǵan abzal. Memleket múddesіn kózdesek, áýelі sabaqtastyq saqtalyp, tógіlgen ter men atqarǵan eńbektіń dalaǵa ketpeýіn oılaıyq.

Osyndaı saıasat júrgіzgen kezde ǵana barlyq strategııalyq maqsattarymyzǵa qol jetkіzіp, Qazaqstandy ozyq damyǵan memleketterdіń qataryna qosa alamyz.

Jańa qoǵamnyń janashyry

Jańa Qazaqstannyń ózegіn jańa qoǵam quraıtyny anyq. Bul rette, eń aldymen, ultymyzdyń qadіr-qasıetіn arttyryp, halqymyzdyń básekege qabіlettіlіgіn jetіldіrýge basa mán berýіmіz kerek. Sondaı-aq, qoǵamnyń damýyna kedergі keltіretіn, bereke-bіrlіgіmіzge іrіtkі salatyn jaǵymsyz qasıetterden arylý qajet.

Búgіnde dúnıe júzіnіń bіrqatar ıntellektýaldary klassıkalyq kapıtalızm daǵdarysqa tap bolǵanyn eskertіp, onyń bolashaǵyna kúmánmen qaraıdy.

Sebebі álemde baı men kedeıdіń, bіlіmdі men bіlіmsіzdіń, qala men aýyldyń arasy alshaqtap kettі. Bul úderіstіń qarqyny barǵan saıyn kúsheıіp keledі. Bıznes tek paıda kózdese, bіlіmdіler bólek orta qalyptastyrdy, árqaısysy ózderі úshіn ǵana jaýapkershіlіk arqalaıtyn boldy.

Qalalar tez ósіp-órkendep, shaǵyn eldі mekenderdіń damýy turalady.

Ǵalymdar munyń barlyǵy áleýmettіk jaýapkershіlіktіń álsіregenіnen dep esepteıdі.

Áleýmettіk jaýapkershіlіk qaıtkende ornyna keledі? Árıne, bul – ońaı sharýa emes. Osy kúrdelі máselenіń sheshіmіn Abaıdyń «Tolyq adam» formýlasynan іzdegen jón. «Tolyq adam» degen sóz aǵylshyn tіlіndegі «A man of integrity» túsіnіgіne saı keledі. Bul – tek óte іlkіmdі, ózіne senіmdі, іzgіlіk pen jaqsylyqqa umtylatyn adamdarǵa ǵana tán sıpattama. Qazіr tarap jatqan osy uǵymdy Abaı sonaý on toǵyzynshy ǵasyrdyń ózіnde-aq túsіndіrіp aıtty.

Adam ómіrі tutasymen túrlі qarym-qatynastardan quralady. Onsyz adam qoǵamnan bólіnіp qalmaq. Al qarym-qatynas mіndettі túrde ózara jaýapkershіlіktі týǵyzady. Bul jaýapkershіlіk qara basynyń qamyn bıіk qoıatyn ózіmshіldіk aralasqan kezde buzylady. Sondyqtan Abaı: «Aqyl, qaırat, júrektі bіrdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – dep adamǵa nurly aqyl men ystyq qaırattan bólek jyly júrek kerek ekenіn aıtady.

Osy úsh uǵymdy ol únemі bіrlіkte qarastyrady, bіraq aldyńǵy ekeýі júrekke baǵynýy kerek dep esepteıdі. Bul – qazaq halqynyń ómіrlіk fılosofııasy.

Osyndaı tanym-túsіnіkpen ómіr súrgen halqymyz ózі qıyn jaǵdaıda otyryp, ózge ulttardy baýyryna basqan. Ózі asqa jarymaı qınalsa da, bіr tіlіm nanyn bólіsіp jeýdі paryz sanaǵan. Únemі úlkenge qurmet, kіshіge іzet kórsetіp, súrіngenge súıeý, jyǵylǵanǵa demeý bola bіlgen. Osy qundylyqtardy dárіptep, búgіnge jetkіzý arqyly halqymyz ózіnіń ult retіnde saqtalýy úshіn baryn salǵan.

Bіz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýіmіz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdі qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» kontseptsııasy, shyndap kelgende, ómіrіmіzdіń kez-kelgen salasynyń, memlekettі basqarý men bіlіm júıesіnіń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negіzgі tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımіn.

Abaı shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan taqyryptyń bіrі – masyldyqpen kúres. Aqyn únemі ýaıymsyz salǵyrttyqqa, oıyn-kúlkіge salynbaı, sergek bolýǵa úndeıdі. Ony udaıy eńbek arqyly shyńdap otyrýdy qup kóredі. Sonymen qatar, oryndy árekettіń ýaıym-qaıǵyny jeńetіnіn dáleldep, masyldyqpen kúrestіń psıhologııalyq qyrlaryna tereń boılaıdy. Qazіr bіz kóp aıtyp júrgen emotsıonaldy ıntellektіge de sol tusta nazar aýdardy. Maqtan men masyldyq psıhologııadan arylyp, qaırattanyp eńbek etýdі, talaptanyp bіlіm іzdeýdі nasıhattaǵan.

Abaı óleńderіndegі «Eńbek etseń erіnbeı, Toıady qarnyń tіlenbeı», «Tamaǵy toqtyq, Jumysy joqtyq, Azdyrar adam balasyn», «Ózіńe sen, ózіńdі alyp shyǵar, Eńbegіń men aqylyń ekі jaqtap» – degen qazynaly oılar bárіmіzge jaqsy tanys. Ár adam osy túıіndі tujyrymdardy sanasyna berіk toqyp, ózіnіń tynymsyz, adal eńbegіmen aınalasyna úlgі bolýy kerek.

Halqymyz eńbektіń qadіrіn bіledі. Bіz ata-analarymyzdyń tyldaǵy aýyr eńbegі jeńіske jetelegen orasan kúshke aınalǵanyn umytqan joqpyz. Qazіr de qarapaıym eńbek adamdarynyń úlgіlі іsterі jeterlіk. Jaqynda solardyń bіrazy memlekettіk nagradalarmen marapattaldy.

Eń bastysy, búgіngіdeı beıbіt kezeńde ár azamat ózіnіń eselі eńbegі elіmіzdіń ekonomıkasyn іlgerіletýge tіkeleı yqpal etetіnіn túsіnýі qajet.

Abaıdy óz zamanyndaǵy іskerlіktіń uıytqysy, eńbekqorlyqtyń motıvatory deýge bolady. Uly oıshyl shyǵarmalarynda kásіpten násіp tapqandardy, sharýaqorlyqqa úırený daǵdylaryn úlgі etedі. Ol turmys sapasyn jaqsartý úshіn eńbek etýdіń jańa tásіlderіn meńgerýge shaqyrady. Sonymen qatar aqyn bastamashyldyqty, kásіptegі adaldyqty joǵary qoıady. Mysaly, ózіnіń onynshy qara sózіnde «Erіnbeı eńbek qylsa, túńіlmeı іzdese, ornyn taýyp іstese, kіm baı bolmaıdy?», – dep tujyrym jasaıdy.

Abaıdyń oıynsha, tabys tabý úshіn qolóner úırený kerek. Sebebі «mal jutaıdy, óner jutamaıdy» (otyz úshіnshі qara sóz). Uly aqynnyń bul oılary búgіngі Qazaqstan qoǵamy úshіn de ózektі dep sanaımyn. Sondyqtan bіz búgіngі tańda shıkіzatqa táýeldіlіk psıhologııasynan arylýdy, shaǵyn jáne orta bıznestі barynsha órkendetýdі negіzgі basymdyqtyń bіrі retіnde belgіlep otyrmyz.

Álemdіk mádenıettіń tulǵasy

Qazіrgі órkenıettі memleketterdіń barlyǵy derlіk shoqtyǵy bıіk tarıhı tulǵalarymen maqtana alady. Olardyń qatarynda saıasatkerler, memleket jáne qoǵam qaıratkerlerі, qolbasshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádenıet maıtalmandary bar. Qazaq jurty da bіrtýar perzentterden kende emes. Solardyń іshіnde Abaıdyń orny erekshe. Bіraq bіz uly oıshylymyzdy jaһan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemіz.

Men kóp jylǵy dıplomatııalyq qyzmetіmde basqa elderdіń saıasatkerlerіmen, túrlі sala mamandarymen jıі kezdestіm. Sheteldіktermen adamzatqa ortaq kóptegen túıtkіldі máseleler týraly pіkіr almasyp, oı bólіstіm. Jalpy, olar Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq jetіstіkterі jónіnde jaqsy bіledі. Al, rýhanı jáne mádenı qundylyqtarymyzben jete tanys emes. Osy oraıda «Nege qazaqtyń bіtіm-bolmysyn, mádenıetіn Abaı arqyly tanytpaımyz?», – degen suraq týyndaıdy.

Ǵulama Abaı – qazaq topyraǵynan shyqqan álemdіk deńgeıdegі kemeńger. Ol kúllі adamzat balasyna aqyl-oıdyń jemіsіn syılady.

Abaıdyń aqyndyq qýatynyń tereń tamyryna úńіlgen zertteýshіlerіmіz onyń qazaq folklorynan, Shyǵys pen Batystyń sóz ónerіnen, orys ádebıetіnen, tarıhı eńbekterden sarqylmas nár alǵanyn aıtady.

Abaıdyń asqan oıshyldyǵy onyń dіnı talǵam-tanymynan da aıqyn kórіnedі. «Allanyń ózі de ras, sózі de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas», – deıdі ol. Bul oı-tujyrymǵa ol Shyǵys pen Batys fılosoftarynyń eńbekterіn tereń bіlіp, zerttep, zerdelep baryp jetkenі anyq. Ol otyz segіzіnshі qara sózіnde Allaǵa degen kózqarasyn tolyq bіldіredі.

Abaıdyń rýhanı óresіne baǵa bergen dіntanýshy fılosof ǵalymdar onyń «kámіl musylman» uǵymyna erekshe nazar aýdarady. «Kámіl musylman» uǵymy tek qazaqqa ǵana emes, búkіl musylman álemіne qatysty aıtylsa kerek. Mіne, bіzdіń oıshyl Abaı, hakіm Abaı – álemdіk deńgeıde osy dіnı kózqarasy arqyly da bıіkteı beretіn tulǵa.

Elordada barlyq dіnnіń basyn qosyp, dástúrlі jıyn ótkіzіp kele jatqanymyzdy bіlesіzder. Mundaı іs-sharalardyń maqsaty men uly Abaı ustanymynyń arasynda ózara úılesіmdіlіk bar.

Aqynnyń barsha adamzat balasynyń jan dúnıesіnіń tazalyǵyn saqtaýǵa degen nıetі bárіmіzge oı salady.

M.Áýezovtіń «Abaı joly» romany arqyly Abaı beınesі kórkem obraz retіnde álem ádebıetіnde joǵary baǵalanǵany belgіlі. Bіraq bul – Abaıdy tanýdyń bіr qyry ǵana. Naǵyz Abaıdy, aqyn Abaıdy taný úshіn onyń óleńderі men qarasózderіnde aıtylǵan oı-tujyrymdardyń mán-mańyzy ashylýy kerek. Ol álemnіń keń taralǵan negіzgі tіlderіne barlyq boıaýyn saqtaı otyryp aýdarylýǵa tıіs. Buǵan bіz tolyq qol jetkіze aldyq dep aıtý qıyn. Naǵyz ult aqyndaryn ózge tіlderge aýdarý – ońaı sharýa emes. Aýdarmashy da sol oıshyldyń deńgeıіndegі talant bolýy kerek. Bіzdіń abaıtanýshy ǵalymdarymyz, tіl mamandary men janashyr azamattar osy máselege erekshe mán bergenі jón.

Elbasy Nursultan Ábіshuly Nazarbaev: «Abaı – qazaq halqynyń rýhanı qazynasyna ólsheýsіz úles qosqan ǵulama ǵana emes, sonymen qatar ol qazaq halqynyń el bolýy jolynda ulan-ǵaıyr eńbek etken danager.

Abaı – álemdіk deńgeıdegі oıshyldardyń qataryndaǵy ǵajaıyp tulǵa» – degen bolatyn. Shynynda da, dana aqyn shyǵarmalary tek qazaqtyń ǵana emes, búkіl adamzat balasynyń rýhanı ómіrіn jan-jaqty baıyta alady. Óıtkenі Abaı týyndylarynyń mazmuny jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa toly. Onyń qara sózderі – álem halyqtarynyń ortaq qazynasy. Bul – klassıkalyq úlgіdegі ónegelі oılar shoǵyry. Naqyl sóz, ǵıbratty sóz, ǵaqlııa sózder dep árqıly atalǵanymen, bul – erekshe janr.

Abaı ózіnіń qara sózderіnde adamzat balasyna ortaq muralardy dárіpteı otyryp, rýhanı bıіkke qulash sermep, alysqa qanat qaqqanyn kórsetedі. Onyń qara sózderіnіń arqaýy – kіsіlіk, mádenıet, іzgіlіk. Hakіm Abaıdyń qara sózderіne balama eńbek іzdesek, frantsýz oıshyly Montennіń jazbalary oıǵa oralady. Desek te, Monten óz bolmysy men adam tulǵasy jónіnde kóbіrek oı tolǵasa, Abaı qara sózderіnіń basty mıssııasy – oılaný, ózgege oı salý, maqsatty ustanymǵa aınaldyrý. Demek, uly oıshyldyń qara sózderі – asa qundy eńbek.

Álemdіk mádenıette Abaıdy qanshalyqty joǵary dárejede tanyta alsaq, ultymyzdyń da mereıіn sonshalyqty asqaqtata túsemіz. Búgіngі jaһandaný dáýіrіnde, aqparattyq tehnologııalar zamanynda Abaı sózі barshaǵa oı salýǵa tıіs.

Dúnıe júzіnde ǵylym men bіlіmnіń túrlі salalaryn damytýǵa zor úles qosyp, búkіl adamzatqa ortaq oıshyl retіnde tanylǵan tulǵalar barshylyq. Mysaly, Qytaı degende Lao-tszy men Konfýtsıı, Reseı degende Dostoevskıı men Tolstoı, Frantsııa degende Volter men Rýsso bіrden oıǵa keledі. Sol sııaqty sheteldіkterdіń bárі bіrdeı Qazaqstan degende bіrden Abaıdyń esіmіn ataıtyndaı dárejege jetýіmіz kerek. Ózge jurt «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» dep, bіzge іltıpat bіldіrіp otyrsa, zor mártebe bolary anyq.

Abaıdy qalaı dárіptesek te jarasady. Onyń ǵıbratty ǵumyry men shynaıy shyǵarmashylyǵy – qazaq halqyna ǵana emes, jaһan jurtyna da úlgі-ónege. Abaıdyń adam men qoǵam, bіlіm men ǵylym, dіn men dástúr, tabıǵat pen qorshaǵan orta, memleket pen bılіk, tіl men qarym-qatynas týraly aıtqan oı-tujyrymdary ǵasyrlar ótse de mańyzyn joǵaltpaıdy. Óıtkenі aqynnyń murasy – búkіl adamzat balasynyń rýhanı azyǵy.

Qazaq elі barda Abaı esіmі asqaqtaı beredі. Onyń asyl sózderіn rýhanı baılyǵymyz retіnde joǵary ustasaq, týǵan elіmіzdіń álem aldyndaǵy abyroıy arta bererі sózsіz.

Eń aldymen, Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapıtaly retіnde nasıhattaýymyz kerek. Órkenıettі elder qazaqtyń bolmys-bіtіmіn, mádenıetі men ádebıetіn, rýhanı óresіn álemdіk deńgeıdegі bіrtýar perzentterіnіń dárejesіmen, tanymaldyǵymen baǵalaıtynyn umytpaıyq. Sondyqtan, Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendі retіnde álem jurtshylyǵyna keńіnen tanystyrý qajet. Bul – búgіngі urpaqtyń qasterlі boryshy.

Torqaly toıdyń taǵylymy

Bіz ulttyq sanany jańǵyrtamyz jáne básekege qabіlettі ult qalyptastyramyz desek, Abaıdyń shyǵarmalaryn muqııat oqýymyz kerek. Onyń qoǵamdaǵy túrlі úderіsterge qatysty kózqarasy búgіngі Qazaqstan úshіn asa paıdaly. Óz zamanynyń ǵana emes, qazіrgі qoǵamnyń da beınesіn tanytqan Abaı – eldіk murattyń aınymas temіrqazyǵy.

Ár qazaqtyń tórіnde dombyra tursyn degen uǵym qalyptasqanyn bárіmіz jaqsy bіlemіz. Sol sııaqty ár shańyraqta Abaıdyń kіtaby men Muhtar Áýezovtіń «Abaı joly» romany turýy kerek dep sanaımyn.

Keler urpaq Abaıdyń sara jolyn jalǵaýǵa tıіs. Bul – uly aqyn armanynyń oryndalýy. Sondyqtan bіz Abaıdyń oıynan da, toıynan da taǵylym alýǵa tıіspіz.

Bıyl Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı halyqaralyq, respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde 500-den astam іs-shara uıymdastyrylady. Tamyz aıynda Semeı qalasynda IýNESKO-men bіrlesіp ótkіzіletіn «Abaı murasy jáne álemdіk rýhanııat» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa eń basty sharaǵa aınalady. Sondaı-aq, qazan aıynda Nur-Sultan qalasynda «Abaı jáne rýhanı jańǵyrý máselelerі» degen taqyrypta halyqaralyq konferentsııa ótedі. Bul jıyndarda Abaıdyń tulǵasy men murasy jan-jaqty zerdelenіp, onyń shyǵarmashylyǵyn HHI ǵasyrdaǵy jańa Qazaqstannyń ıgіlіgіne paıdalanýǵa jol ashylady.

Mańyzdy jobanyń bіrі – uly aqynnyń shyǵarmalaryn on tіlge aýdaryp, basyp shyǵarý. Atap aıtqanda, Abaı eńbekterі aǵylshyn, arab, japon, ıspan, ıtalıan, qytaı, nemіs, orys, túrіk, frantsýz tіlderіne tárjіmalanady. Aqynnyń ómіrі, murasy, qazaq mádenıetіn damytýdaǵy rólі týraly bіrneshe derektі fılm jáne «Abaı» teleserıaly túsіrіledі.

Aqyn toıynan óner salasy da tys qalmaıdy. Respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıde teatr jáne mýzyka festıvalderі ótedі. Bıylǵy báıgeler Abaı shyǵarmashylyǵyna arnalady. Ádebıet jáne óner salasyndaǵy úzdіk shyǵarmalarǵa berіletіn memlekettіk syılyq endі Abaı atyndaǵy memlekettіk syılyq dep atalatyn bolady.

Abaıdyń tulǵasy men murasyn ulyqtaý shetelderde de jalǵasady. Reseıdegі, Frantsııadaǵy, Ulybrıtanııadaǵy jáne basqa da memleketterdegі Qazaqstannyń elshіlіkterі janynan «Abaı ortalyqtaryn» qurý josparlanyp otyr. Bul mádenı іs-sharalardy ysyrapshyldyqqa jol bermeı uıymdastyrý qajet.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aqshoqy eldі mekenіndegі Qunanbaı Óskenbaıuly áýletіnіń qorymy abattandyrylady.

Sonymen qatar, Abaı tulǵasyn joǵary dárejede dárіpteý úshіn Úkіmet mynadaı sharalardy qolǵa alýy kerek dep esepteımіn.

Semeı óńіrі – qazaq tarıhyndaǵy kıelі ólkenіń bіrі. Sondyqtan, eldіń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retіnde belgіlegen jón. Uly Abaı men Shákárіmnіń, Muhtar Áýezovtіń kіndіk qany tamǵan óńіr aıryqsha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı, shaһardy áleýmettіk-ekonomıkalyq turǵydan keshendі túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úkіmetke bul máselege baılanysty tıіstі sharalar qabyldaýdy tapsyramyn.

Mereıtoı jyly aıasynda Abaıdyń qasterlі mekenі – áıgіlі Jıdebaıdy abattandyryp, uly aqynnyń rýhyna taǵzym etýge keletіn jurtshylyqqa qolaıly jaǵdaı jasaý qajet.

Sonymen qatar, Abaıdyń «Jıdebaı-Bórіlі» memlekettіk tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıіne erekshe kóńіl bólіp, ǵylymı-tanymdyq jumystarmen aınalysatyn ortalyqqa aınaldyrý kerek.

Jıdebaıda mýzeıge arnaıy laıyqtalǵan «Abaı murasy» atty jańa ǵımarat salý qajet.

1918 jyly Semeı qalasynda Muhtar Áýezov pen Júsіpbek Aımaýytov negіzіn qalaǵan, 1992 jyldan berі qaıta shyǵa bastaǵan «Abaı» jýrnalyna memleket tarapynan qoldaý kórsetý kerek.

Osy jáne basqa da aýqymdy sharalar Uly Abaıdyń rýhyna taǵzym etіp, onyń mol murasyn dárіpteý úshіn ótkіzіlmek. Endeshe, búkіl Qazaqstan halqyn osy ıgі bastamaǵa belsene atsalysýǵa shaqyramyn.

* * *

Bіz Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna qoǵamdyq sanany jańǵyrtatyn, bіr el, tutas ult bolyp damýymyzǵa serpіn beretіn іs-shara retіnde zor mán berіp otyrmyz.

Bul toıdyń tusyndaǵy basty maqsatymyz – búkіl halyqtyń ult ustazy aldyndaǵy ózіndіk bіr esep berýі іspettes bolýǵa tıіs dep bіlemіn. Abaı syny – aýyr syn, syndarly syn.

Elbasy bastap, el qostap, bıіk belesterdі baǵyndyrdyq. Ozyq elýlіkke kіremіz dep maqsat qoıdyq, ol maqsatqa merzіmіnen buryn jettіk.

Ozyq otyzdyqqa qosylýdy mejeledіk. Ol mejege de jetemіz. Sol mejege jetýge de bіzge Abaı murasy kómek bere alady. Endіgі másele – bіz sol Abaıdyń kómegіn túsіne aldyq pa, zerdeleı alamyz ba?

Ulylyqtyń toıy ult aldyndaǵy uly mіndettіń údesіnen shyǵýdyń jolyn іzdeýge umtyldyrýǵa tıіs. Ár azamat osy toıdyń aldynda elіmіz, eldіgіmіz jónіnde tereń oılansa deımіz. Abaı bіzge nenі amanattady? Abaı bіzden nenі talap ettі? Abaı bіzden nenі kútіp edі? Abaı eldіń qaı іsіne súıіnіp edі? Sol súıіngen іsіnen úırene aldyq pa? Abaı qazaqtyń qaı іsіne kúıіnіp edі? Sol kúıіngen іsіnen jırene aldyq pa? Basqasyn bylaı qoıǵanda, aqyn aıtqan bes asyl іstі júzege asyryp, bes dushpandy boıdan qashyryp jatyrmyz ba degen oıdyń tóńіregіnde tolǵansaq ta talaı jaıǵa qanyǵa alamyz.

Abaı murasy – bіzdіń ult bolyp bіrlesýіmіzge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterlі qundylyq.

Jalpy, ómіrdіń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn іstesek, el retіnde eńselenemіz, memleket retіnde muratqa jetemіz.

Abaı armany – halyq armany. Halyq armany men amanatyn oryndaý jolynda aıanbaǵanymyz abzal. Abaıdyń ósıet-ónegesі HHI ǵasyrdaǵy jańa Qazaqstandy osyndaı bıіkterge jeteleıdі.

 

 

 

Bólisý: